กลุ่มผึ้งให้น้ำหวาน  (honey bee)

• ผึ้งหลวง (giant honey bee; Apis dorsata) : เป็นผึ้งขนาดใหญ่ มีความดุร้ายและหวงรังถิ่น มักทำรังในที่สูง เช่น บนต้นไม้ บนหน้าผา หรือบนตึกสูง ขนาดรังอาจกว้างได้ถึง 2 เมตร มีพฤติกรรมรวมกลุ่มสร้างรังในบริเวณเดียวกัน ต้นไม้บางต้นอาจมีผึ้งหลวงมากถึง 300 รัง หนึ่งในต้นไม้สุดโปรดของผึ้งหลวงคือ ‘ต้นผึ้ง’ หรือ ‘ต้นรวงผึ้ง’ (Ficus albipila) ซึ่งมีขนาดสูงใหญ่และแตกกิ่งก้านสาขามาก
  – ความสามารถพิเศษของผึ้งหลวงคืออพยพได้ไกลหลายร้อยกิโลเมตร โดยมักกลับมาทำรังบนต้นไม้เดิมในทุกปี
  – ในเดือนเมษายน 2567 มีรายงานแรกที่พบว่า ผึ้งหลวงหิมาลัยอพยพมาไกลถึงดอยผ้าห่มปก จ.เชียงใหม่

• ผึ้งหลวงหิมาลัย (Himalayan Giant Honey Bee; Apis laboriosa) : จากเดิมที่ข้อมูลการกระจายพันธุ์พบเฉพาะแถบเทือกเขาหิมาลัยในเนปาลและอินเดีย ล่าสุดใน พ.ศ. 2567 มีการค้นพบที่ประเทศไทยเป็นครั้งแรกที่ดอยผ้าห่มปก จ.เชียงใหม่ โดยทำรังบริเวณหน้าผาสูง จุดเด่นสำคัญอย่างหนึ่งของน้ำผึ้งชนิดนี้คือมีฤทธิ์ต่อจิตประสาท ทำให้เกิดอาการมึนเมาจนได้ฉายาว่า Mad Honey เนื่องจากพืชอาหารคือดอกกุหลาบพันปี ซึ่งมีสาร Grayanotoxin 

• ผึ้งโพรง (Asian honey bee; Apis cerana) : มีขนาดเล็กกว่าผึ้งหลวง ทำรังในโพรงตามชื่อ อาจเป็นโพรงในต้นไม้ ซอกหิน มุมตึก หรือในกล่องเลี้ยง มีนิสัยอพยพย้ายรังไปตามแหล่งอาหาร

• ผึ้งมิ้ม (red dwarf-honey bee; Apis florea) : มีขนาดเล็กกว่าผึ้งหลวงและผึ้งโพรง ทำรังเล็ก ๆ บนกิ่งไม้ที่ไม่สูงมากนักตามที่โล่ง พบได้ในเมือง โดยผึ้งที่มักมาตอมร้านน้ำหวานหรือร้านขนมมักเป็นผึ้งชนิดนี้ จุดสังเกตคือปล้องบนสุดของส่วนท้องมีสีเหลืองส้มชัดเจน เป็นผึ้งที่ปรับตัวเก่งที่สุด
• ผึ้งม้าน (ผึ้งมิ้มเล็ก, ผึ้งมิ้มดำ) (black dwarf-honey bee; Apis andreniformis) เป็นญาติใกล้ชิดกับผึ้งมิ้ม ไม่ค่อยพบในเมือง มักทำรังบนกิ่งไม้ในบริเวณที่รกทึบกว่าผึ้งมิ้ม ปล้องบนสุดของส่วนท้องมีสีดำหรือน้ำตาลเข้ม

• ชันโรง (stingless bee) : เป็นผึ้งจิ๋วที่ไม่มีเหล็กใน ทั่วโลกมีกว่า 600 สปีชีส์ ประเทศไทยมีประมาณ 34 สปีชีส์ ทำรังในโพรง มักมีปากทางเข้าโพรงเป็นทรงกรวย จุดเด่นคือมีการเก็บยางไม้มาใช้ในโครงสร้างรัง โดยเมื่อยางไม้รวมกับไขผึ้ง จะได้สิ่งที่เรียกว่า ‘ชัน’ (propolis) ซึ่งมีสรรพคุณทางยาสูงมาก น้ำผึ้งชันโรงมีรสค่อนข้างเปรี้ยวและมีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพสูง ชันโรงมีบทบาทสำคัญมากในการผสมเกสร โดยเฉพาะชันโรงกลุ่มตัวเล็กในสกุล Tetragonula เนื่องจากตอมดอกไม้ได้หลายชนิด และเก็บเกสรมากกว่าน้ำหวาน ในทางอนุกรมวิธาน ชันโรงจัดอยู่ในวงศ์ Apidae เช่นเดียวกับผึ้งหลวง ผึ้งโพรง ผึ้งมิ้ม ผึ้งม้าน แต่อยู่ในกลุ่มย่อยที่เรียกว่า tribe: Meliponini 

กลุ่มผึ้งเดี่ยว (solitary bee)

• ผึ้งแถบฟ้า, ผึ้งขุดหลุม (blue banded bee / digger bee ; Amegilla spp.) : ผึ้งหลายชนิดในสกุลนี้มีปล้องท้องเป็นแถบสีฟ้าสดสลับดำ ขุดสร้างรังในพื้นดิน พบได้ทุกภาคของประเทศไทย สามารถผสมเกสรแบบเขย่า (buzz pollination)
• ผึ้งหยาดอำพันภูจอง (Phujong resin bee; Anthidiellum phujongensis) : เป็นผึ้งชนิดใหม่ของโลกที่เพิ่งค้นพบเมื่อปี 2565 พบที่เดียวในโลกที่อุทยานแห่งชาติภูจองนายอย จ.อุบลราชธานี ทำรังบริเวณหน้าผาดิน อยู่ในกลุ่มผึ้งยางไม้ (resin bee) ซึ่งมีพฤติกรรมเก็บยางไม้มาสร้างปากทางเข้ารัง มีแถบสีเหลืองเหลือบสะท้อนแสงสวยงามจนเป็นที่มาของชื่อ
• ผึ้งบุษราคัมภูจอง (Topaz cuckoo bee; Stelis flavofuscinular) : เป็นผึ้งเฉพาะถิ่นของอุทยานแห่งชาติภูจองนายอยเช่นกัน แต่ความพิเศษคือเป็นกลุ่มผึ้งปรสิตหรือผึ้งคัคคู ซึ่งไม่ทำรังเอง แต่จะไปวางไข่ในรังของผึ้งหยาดอำพันภูจอง

• แมลงภู่ (carpenter bee; Xylocopa spp.) : ตัวใหญ่ มีสีเหลือบสะท้อนแสงสวยงาม มีขากรรไกรที่แข็งแรงมาก สามารถเจาะเนื้อไม้เพื่อเข้าไปทำรังวางไข่ จนเป็นที่มาของชื่อภาษาอังกฤษว่าผึ้งช่างไม้  
• ผึ้งช่างไม้จิ๋ว (small carpenter bee; Ceratina spp.) : มีขนาดเล็กกว่าแมลงภู่ มีสีเหลือบสะท้อนแสงเช่นกัน สร้างรังในไม้เนื้ออ่อนที่ตายแล้ว 
• ผึ้งกัดใบ (leafcutter bee; Megachile spp.) : พฤติกรรมเด่นของผึ้งกลุ่มนี้คือจะใช้ปากกัดใบไม้ให้เป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วนำกลับใส่รังที่อยู่ตามซอกหลืบ

กลุ่มผึ้งหึ่ง (bumblebee)

ผึ้งกลุ่มนี้อยู่ในสกุล Bombus ทั่วโลกมีกว่า 250 สปีชีส์ ส่วนในประเทศไทยพบเฉพาะแถบภูเขาสูงในภาคเหนือ ลักษณะทั่วไปของผึ้งหึ่งจะคล้ายแมลงภู่ นั่นคือตัวใหญ่ อ้วนป้อม แต่จุดแตกต่างคือผึ้งหึ่งจะมีขนฟู ๆ บริเวณท้อง และมีการอยู่รวมกันเป็นสังคม ทำรังใต้ดินหรือใกล้ ๆ ผิวดิน มีการผลิตน้ำผึ้ง แต่ผลิตในปริมาณน้อยเมื่อเทียบกับกลุ่ม honey bee เหล็กในของผึ้งหึ่งมีจุดเด่นคือไม่มีเงี่ยง ทำให้สามารถต่อยได้ซ้ำ ๆ โดยไม่ต้องปล่อยเหล็กในออกมา อย่างไรก็ตาม ผึ้งหึ่งเป็นผึ้งรักสงบ ไม่ค่อยต่อยใคร ยกเว้นหากถูกรบกวนจริง ๆ ความสำคัญของผึ้งกลุ่มนี้คือการผสมเกสรแบบเขย่า ที่มีความสำคัญต่อการผสมเกสรของพืชบางชนิด 

อ้างอิง
http://www.cubeelab.online/database.php?keyword=showall
https://www.britannica.com/
inaturalist.org

The post ผึ้งไทยที่น่ารู้จัก appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

Credit: ​​Photo by Andrey Larionov on Unsplash

ผึ้งพันธุ์ยุโรป (European honey bee, Apis mellifera) 

ข้อดี 

1. ให้ผลผลิตน้ำผึ้งสูง 
2. ไม่ค่อยดุร้าย (เนื่องจากมีการคัดเลือกสายพันธุ์)
3. เลี้ยงและอาศัยอยู่ในกล่องได้
4. หากต้องการเลี้ยงในระดับอุตสาหกรรม ผึ้งพันธุ์จัดการได้ง่ายกว่า เช่น ยกกล่องรังผึ้งขึ้นรถเพื่อตระเวนไปตามสวนผลไม้หรือแหล่งอาหารได้ หรือให้น้ำตาลทราย/น้ำเชื่อมเป็นอาหารทดแทนยามที่ดอกไม้มีน้อยได้

ข้อเสีย

1. ไม่ทนร้อน ไม่ทนโรค รับมือกับศัตรูตามธรรมชาติไม่ค่อยดีนัก เช่น ไม่รู้วิธีรับมือกับตัวต่อหรือนกจาบคา (บางครั้งถูกกินจนหมดรังก็มี) 
2. ต้องเลี้ยงในลักษณะฟาร์มและดูแลแบบเต็มเวลา 
3. ต้นทุนสูง เช่น ต้องใช้ยาฆ่าไร ต้องพาขึ้นรถตระเวนไปตามแหล่งอาหาร และค่าพันธุ์ผึ้ง

เลือกกิน รู้จักและเข้าหาดอกไม้แค่ไม่กี่ชนิด

ผึ้งพื้นเมือง

ข้อดี

1. ทนร้อน ทนโรคดีกว่า รู้จักวิธีรับมือศัตรูตามธรรมชาติ เช่น เมื่อเจอตัวต่อ จะมีวิธีสู้โดยเรียกเพื่อนมารุมตัวต่อให้อยู่ใจกลาง พร้อมเขย่ากล้ามเนื้อหน้าอกให้ตัวต่อถูกอบตาย ซึ่งเรียกว่า Heat Balling ซึ่งผึ้งพันธุ์ยุโรปไม่รู้จักวิธีนี้
2. ต้นทุนต่ำ เช่น ไม่มีค่าพันธุ์ผึ้ง ไม่ต้องใช้ยาฆ่าไร ไม่ต้องย้ายตามแหล่งอาหาร 
3. ไม่ต้องมีพื้นที่มากก็สามารถเลี้ยงได้ (small Beekeeping)
4. เลี้ยงเป็นงานอดิเรกได้ ต้องการเวลาจากผู้เลี้ยงน้อยเดือนละไม่เกิน 2 ครั้ง ครั้งละ 5 นาที หรือถ้าต้องแยกขยายรังก็ไม่เกินครึ่งชั่วโมงต่อรัง ปีละไม่เกิน 2-3 ครั้ง 
5. ได้ราคาน้ำผึ้งสูงกว่า คืนทุนไวกว่า 
6. ได้น้ำผึ้งที่มีคุณค่าทางอาหารมากกว่า เนื่องจากผึ้งพื้นเมืองรู้จักและตอมดอกไม้ที่หลากหลายกว่า และมีเอนไซม์ที่เป็นเอกลักษณ์ในผึ้งแต่ละชนิด

ข้อเสีย

1. ไม่เหมาะกับการเลี้ยงในปริมาณมาก เนื่องจากผึ้งพื้นเมืองมักไม่ยอมกินน้ำตาลทราย/น้ำเชื่อมที่ให้ และจะเครียดเมื่อพาขึ้นรถเคลื่อนย้าย ดังนั้น ปริมาณที่เลี้ยงได้จึงขึ้นอยู่กับสภาพพื้นที่ (แต่ถ้าพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์มากๆ ก็อาจเลี้ยงในปริมาณมากได้) 
2. ให้ปริมาณผลผลิตน้ำผึ้งต่ำกว่าผึ้งพันธุ์

ผึ้งพื้นเมืองบางชนิดเลี้ยงในกล่องไม่ได้ เช่น ผึ้งหลวง ผึ้งมิ้ม และบางชนิดที่มีนิสัยดุร้าย เช่น ผึ้งหลวง ซึ่งผู้เลี้ยงจำเป็นต้องมีประสบการณ์สูง

The post เลี้ยงผึ้งพื้นเมือง VS เลี้ยงผึ้งพันธุ์ … ข้อดีข้อเสียต่างกันยังไง appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

[ ประชาธิปไตยในการโหวตเลือกรังใหม่ ]

เมื่อรังเริ่มแออัดหรือสิ่งแวดล้อมเริ่มไม่เหมาะสม ผึ้งจะส่งทีมสำรวจไปหาตำแหน่งรังใหม่ที่น่าสนใจ โดยในการคัดเลือกว่ารังไหนจะผ่านเข้ารอบ ผึ้งจะใช้การเต้นเพื่ออภิปรายและโหวตเลือกรัง ซึ่งรังที่จะชนะการโหวตต้องมีผู้สนับสนุนอย่างน้อย 75 – 80% (จากผึ้งงานตัวที่มีประสบการณ์) ถ้าผู้สนับสนุนยังไม่ถึงเป้า พวกมันก็จะเต้นหว่านล้อมกันอยู่อย่างนั้น 

ในรายละเอียดของการโหวต จะเริ่มจากผึ้งทีมสำรวจกลับมาเต้นบอกข้อมูลถึงตำแหน่งรังใหม่ที่น่าสนใจ กลุ่มผึ้งที่เป็นผู้ฟังหรือที่เรียกว่า observer bee ก็จะเก็บข้อมูล และอาจเลือกบินไปดูบางสถานที่ด้วยตัวเอง ถ้าไปดูแล้วชอบ ก็จะกลับมาเต้นซ้ำเพื่อยืนยันว่าตัวเลือกนี้น่าสนใจจริง แต่ถ้าไม่ชอบก็จะไม่เต้น ระดับความชอบนี้จะเกี่ยวข้องโดยตรงกับคุณภาพของรังใหม่ ไม่ว่าจะเป็นปริมาณอาหารในพื้นที่ ขนาดหรือตำแหน่งของรัง ความปลอดภัยจากศัตรูและสิ่งก่อกวนต่างๆ 

เหล่าผึ้งผู้มีสิทธิ์โหวตจะเต้นเถียงกันแบบนี้ไปเรื่อย ๆ จนกระทั่งเหลือ 2 ตัวเลือก และเถียงกันจนฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้คะแนนโหวตตามเป้า

นักวิจัยจากศูนย์วิจัยผึ้งพื้นเมืองและแมลงผสมเกสร (Bee-Park) มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (ราชบุรี) เคยทดลองคัดแยกผึ้ง observer bee ที่บินไปดูสถานที่ไม่ให้กลับเข้ารังไปเต้นบอกเพื่อนโดยการจับและขังผึ้งกลุ่ม observer bee แยกไว้ ทำให้องค์ประชุมไม่ครบ ผลโหวตไม่ถึง 75% ซึ่งเมื่อเกิดสถานการณ์แบบนี้ เหล่าผึ้งก็จะยังไม่ยอมตัดสินใจ 

[ “ท่านประธานครับ ผมขอประท้วง” ]  

ในสภาผู้แทนราษฎรของมนุษย์ ระหว่างที่ สส. คนหนึ่งกำลังอภิปราย ก็อาจมี สส. อีกคนยกมือขึ้นประท้วง เพื่อขัดขวางการอภิปรายนั้น ในการโหวตเลือกรังใหม่ของผึ้ง ก็มีอะไรที่คล้าย ๆ แบบนี้เช่นกัน นั่นคือ ระหว่างที่ผึ้งตัวหนึ่งกำลังเต้นเพื่อเสนอหรือสนับสนุนทางเลือกหนึ่ง ก็จะมีผึ้งอีกตัวจากฝ่ายเห็นต่างคอยเอาหัวไปโขกเพื่อนเพื่อให้หยุดเต้น หรือที่เรียกว่า  ‘Stop Signal’ จากงานวิจัยพบว่า พฤติกรรม Stop Signal มีความจำเป็น โดยระดับที่เหมาะสมโดยทั่วไปจะอยู่ที่ประมาณ 0.5 – 10% แต่อาจมากน้อยกว่านั้นตามขนาดประชากรในรัง ถ้าประชากรน้อย พฤติกรรมนี้อาจต้องมีสูงถึง 50% จึงนำไปสู่ตัวเลือกที่ดีที่สุด หากมากหรือน้อยกว่านี้ก็อาจทำให้การตัดสินใจของพวกมันผิดพลาด คือไม่ได้รังใหม่ที่ดีที่สุด 

[ Beevolution : เมื่อเหล่าผึ้งงานก่อการปฏิวัติ ] 

แม้นางพญาจะเป็นผู้ครองอำนาจสูงสุดในรัง ที่ปกติแล้วเหล่าผึ้งงานจะปฏิบัติงานภายใต้บังคับบัญชาอย่างแข็งขัน แต่ในบางกรณีที่นางพญาไร้น้ำยา เหล่าผึ้งงานก็อาจรวมหัวกันปฏิวัติ โดยมีตั้งแต่ขับไล่นางพญาออกจากรัง ไปจนถึงร่วมกันสังหาร บ่อยครั้ง เหล่าผึ้งงานจะเตรียมการจัดการนางพญา โดยเฉพาะในสภาวะรังเครียดเพราะโดนศัตรูก่อกวนคล้ายเกิดภาวะก่อกบฏ จากนั้นจะเริ่มจากฟูมฟักนางพญารุ่นใหม่ 

ส่วนสาเหตุของการโค่นล้มนางพญามีหลากหลาย นับตั้งแต่นางพญาเริ่มแก่จนไร้ประสิทธิภาพในการวางไข่ หรือวางไข่น้อยลงด้วยสาเหตุอื่น หรือนางพญามีสุขภาพไม่ดี เจ็บป่วย ติดเชื้อ หรือมีปัญหาบางอย่างที่ทำให้นางพญาผลิตฟีโรโมนน้อยเกินไปจนไม่มีอำนาจควบคุมรัง
ส่วนอีกกรณีหนึ่งซึ่งหาได้ยากกว่า ก็คือนางพญาผลิตลูกชาย ‘ผิดประเภท’ 

ก่อนอื่น ต้องปูพื้นฐานก่อนว่า ปกติแล้วการวางไข่ของนางพญาจะมี 2 แบบ คือ วางไข่ที่ได้รับการปฏิสนธิ ซึ่งจะได้เป็นผึ้งงานตัวเมียที่มีโครโมโซมสองชุด กับวางไข่ที่ไม่ได้รับการปฏิสนธิ ซึ่งจะได้เป็นผึ้งตัวผู้ที่มีโครโมโซมแค่ชุดเดียว แต่ในบางกรณีที่ไข่ที่ได้รับการผสมดันเกิดมาเป็นตัวผู้ เนื่องจากสเปิร์มมียีนบางตัวที่เหมือนกับไข่ ซึ่งทำให้ตัวผู้ที่นางพญาผลิตได้เป็นหมัน เหล่าผึ้งงานจึงมองว่า เลี้ยงไปก็เปลืองทรัพยากรของรัง จึงมักกำจัดทิ้งตั้งแต่ยังเป็นตัวอ่อนหรืออยู่ในไข่ แต่ทำไมถึงต้องกำจัดนางพญาด้วยล่ะ ? คำตอบก็คือ เพราะนางพญาจะผสมพันธุ์แค่ครั้งเดียว แล้วเก็บสเปิร์มไว้ใช้ตลอดชีวิต ดังนั้น หากนางผลิตลูกแบบนี้ครั้งหนึ่ง จึงมีโอกาสสูงที่จะมีลูกแบบนี้เกิดขึ้นอีกในอนาคต เหล่าผึ้งงานจึงมักไม่เก็บนางพญาเอาไว้ ส่งนางพญารุ่นใหม่ขึ้นมาแทนดีกว่า แม้จะฟังดูโหดร้าย แต่เหล่านี้ก็คือกลไกการคัดเลือกตามธรรมชาติที่ผ่านการวิวัฒนาการมาอย่างยาวนานเพื่อให้เผ่าพันธุ์มีโอกาสรอดสูงสุด เราจึงไม่อาจนำคุณธรรมแบบมนุษย์ไปใช้ตัดสินผึ้งได้

[ แบ่งก๊กแบ่งเหล่า ]

หากมองผิวเผินอาจดูเหมือนว่าผึ้งทั้งรังนั้นแสนสามัคคีกัน ช่วยงานกันอย่างแข็งขัน ซึ่งนั่นก็เป็นความจริง แต่ก็แค่บางส่วน เพราะภายในรังก็มีการเมืองภายในเช่นกัน เนื่องจากนางพญาจะผสมพันธุ์หนึ่งครั้งกับตัวผู้หลายสิบตัว และเก็บน้ำเชื้อไว้ผสมไข่ตลอดชีวิต ไข่แต่ละชุดจึงอาจมาจากน้ำเชื้อจากพ่อที่ต่างกัน
ข้อดีคือ วิธีดังกล่าวช่วยเพิ่มความหลากหลายทางพันธุกรรม ทำให้หากสภาพแวดล้อมเปลี่ยน มีโรคระบาด หรือภัยอื่นๆ ก็มีโอกาสที่จะมีบางพันธุกรรมที่ปรับตัวดีและอยู่รอด แต่ปัญหาก็คือ เกิดการแบ่งก๊กแบ่งเหล่าเกิดขึ้นในรัง เช่น ก๊กของลูกพ่อ A ก๊กของลูกพ่อ B ก๊กลูกพ่อ C … ซึ่งในช่วงปกติก็สามัคคีกันดี แต่เมื่อถึงเวลาต้องสร้างนางพญารุ่นใหม่ ผึ้งงานแต่ละก๊กก็จะฟูมฟักนางพญาของสายเลือดตัวเอง แล้วสุดท้าย นางพญารุ่นใหม่เหล่านั้นจะสู้กันจนกว่าจะได้นางพญาที่เหลือรอดเพียงตัวเดียว ในวันที่นางพญารุ่นใหม่เจาะดักแด้ออกมา พวกเธอก็จะมีการส่งสัญญาณท้าทายกัน แล้วเข้าสู่สังเวียน “ศึกชิงตำแหน่งนางพญา” โดยที่ผู้ชนะจะครอบครองสิทธิ์การสืบพันธุ์ของรังแต่เพียงผู้เดียว 

[ น้ำผึ้งบรรณาการ ] 

ในกรณีที่นางพญาตายลง และไม่เหลือตัวอ่อนอายุน้อยๆ ที่จะฟูมฟักให้เป็นนางพญารุ่นใหม่ได้ ประชากรผึ้งรังนั้นก็จะค่อยๆ ล่มสลายไป เพราะไม่มีผู้วางไข่สืบทอดทายาท
แต่ในผึ้งบางชนิด เช่น ผึ้งโพรง มีเทคนิคพิเศษ นั่นก็คือ จะรวบรวมน้ำผึ้งให้มากๆ แล้วนำน้ำผึ้งเหล่านั้นไปบรรณาการแก่รังอื่นในสปีชีส์เดียวกัน เพื่อขอรวมรังด้วย !! 

Why Do Bees Kill Their Queen? Dethroning A Queen Bee – Revive A Bee
A game of drones: why some bees kill their queens (theconversation.com)
จากการสัมภาษณ์ รศ.ดร.อรวรรณ ดวงภักดี หัวหน้าศูนย์วิจัยผึ้งพื้นเมืองและแมลงผสมเกสร (Bee Park) มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (ราชบุรี) 

The post การเมืองในรังผึ้ง (ประชาธิปไตย การปฏิวัติ และการแบ่งพรรคแบ่งพวก) appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

Credit: Photo by Shelby Cohron on Unsplash

ภาษาผึ้งสำคัญแค่ไหน – ก็สำคัญขนาดที่ว่า ทำให้นักวิจัยผู้ถอดรหัสภาษาผึ้งได้คนแรกของโลก ได้รับรางวัลโนเบล !

………

ย้อนกลับไปเมื่อนานมาแล้ว มนุษย์เราเคยมีความเชื่อผิด ๆ มาอย่างยาวนานว่า มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวที่มีภาษาอันซับซ้อน จนกระทั่งวันหนึ่ง นักวิจัยแห่งประเทศออสเตรียที่ชื่อ Karl von Frisch ก็พบว่า การเต้นของผึ้งคือภาษารูปแบบหนึ่ง และภาษานี้ก็มีความซับซ้อน สามารถสื่อสารกันทั้งเรื่องตำแหน่งพืชอาหาร ระยะทาง ปริมาณอาหาร ไปจนถึงคุณภาพแหล่งอาหาร เขาใช้การทดลองอันหลากหลายเพื่อทดสอบสมมติฐาน ไม่ว่าจะเป็นการใช้กล่องที่ด้านข้างใสเพื่อสังเกตกิจกรรมภายในรัง การแต้มจุดสีที่ผึ้งกลุ่มหนึ่งซึ่งเขาสอนให้รู้ตำแหน่งจานน้ำหวานลับที่เขาตั้งไว้ให้ หรือสร้างกระท่อมพิเศษเพื่อทำการทดลองที่ควบคุมตัวแปรต่าง ๆ จนได้ผลสรุปชัดเจนว่า ผึ้งใช้การเต้นเพื่อสื่อสารกันจริง ๆ แต่ถึงกระนั้น ในช่วงแรกที่เขาเผยแพร่ผลงาน ทฤษฎีของเขาไม่ได้รับการยอมรับนัก เนื่องจากนักวิทยาศาสตร์สมัยนั้นไม่เชื่อว่าสมองเล็กจิ๋วของแมลงจะสามารถประมวลผลภาษาอันซับซ้อนอย่างที่เขาว่ามาได้ แต่ด้วยการทดลองที่รัดกุมและเต็มไปด้วยรายละเอียด ทำให้มีคนนำการทดลองของ Frisch ไปทำซ้ำและได้ผลแบบเดียวกัน จนในที่สุดเขาก็ได้รับรางวัลโนเบลในปี 1973 และจุดประกายงานวิจัยต่อยอดอีกมากมาย

…. 

ทุกวันนี้ เรามีความรู้มากมายเกี่ยวกับภาษาของผึ้ง และต่อจากนี้คือบางส่วนของความมหัศจรรย์และความซับซ้อนของภาษาผึ้งที่เราค้นพบ

1. ผึ้งนั้นชอบเม้ามอย ผึ้งคุยกันแทบทุกเรื่อง ไม่ว่าจะคุยกันถึงเรื่องแหล่งอาหาร ระยะทางและทิศทางของแหล่งอาจารย์ ความอุดมสมบูรณ์ของอาหาร เตือนภัยเมื่อพบศัตรู สภาพความเป็นอยู่ในรัง เช่น รังแออัดเกินไปแล้ว ย้ายรังใหม่กันเถอะ หรือแสดงความดีใจเมื่อนางพญาพรหมจรรย์เจาะออกจากดักแด้ การเต้นบางรูปแบบอาจบอกเรื่องตำแหน่งแหล่งอาหาร การเต้นบางแบบอาจเพื่อเตือนภัย บางรูปแบบก็อาจเป็น การขอให้เพื่อนช่วยทำความสะอาดร่างกายหรือนวดให้ อีกทั้งยังมีการเต้นเพื่อโหวตเลือกรังใหม่ หรือเต้นเพื่อบอกให้เตรียมตัวเดินทางอพยพ หรือแม้กระทั่งการท้ารบระหว่างนางพญาเกิดใหม่ ฯลฯ
2. ผึ้งแต่ละชนิดมีภาษาถิ่นเป็นของตัวเอง คล้ายภาษาถิ่นของคนแต่ละภูมิภาคที่มีรายละเอียดปลีกย่อยต่างกัน
3. ผึ้งเรียนรู้ภาษาของผึ้งต่างสปีชีส์ได้ โดยมีนักวิจัยเคยจับผึ้งโพรงเอเชียกับผึ้งพันธุ์ยุโรปมาอาศัยในรังเดียวกัน ซึ่งพบว่าพวกมันเรียนรู้ภาษาเต้นของอีกสปีชีส์และตามไปถึงแหล่งอาหารได้
4. การเต้นเพื่อบอกตำแหน่งอาหาร แบ่งเป็น 2 รูปแบบคือ
   – เต้นวงกลม (round dance): แปลว่าแหล่งอาหารอยู่ใกล้ ๆ
   – เต้นระบำส่ายท้อง (waggle dance) หรือ เต้นรำแบบเลข 8 (figure of  eight): สำหรับแหล่งอาหารที่อยู่ไกล ซึ่งการเต้นแบบนี้จะบ่งบอกถึงทิศทางการไปแหล่งอาหาร ระยะทาง และคุณภาพแหล่งอาหาร โดยเริ่มจากการบินส่ายท้องเป็นเส้นตรงที่เรียกว่า waggle run แล้วบินวนกลับมาที่จุดตั้งต้น ทำแบบนี้ซ้ำไปเรื่อย ๆ โดยวนขวาทีซ้ายที ในช่วงเปลี่ยนจากการเต้นวงกลมมาเป็นแบบเลขแปด ตามระยะทางของแห่งอาหารที่ไกลขึ้น การเต้นจะเป็นรูปคล้ายๆเป็นพระจันทร์เสี้ยว (sickle dance) โดยทั่วไปแหล่งอาหารอยู่ประมาณ 50 – 150 เมตร ขึ้นอยู่กับชนิดผึ้ง
5. องค์ประกอบต่าง ๆ ในระบำส่ายท้องล้วนมีความหมายซ่อนอยู่ เช่น
   – ระยะทาง waggle run บอกถึงระยะทางไปแหล่งอาหาร
   – ความแรงของการส่ายท้อง บอกถึงคุณภาพแหล่งอาหาร
   – ทิศทางของ waggle run บอกถึงทิศทางแหล่งอาหาร ซึ่งแต่ละชนิดอาจมีความหมายที่ต่างกัน เช่น บางชนิดทิศ waggle run ชี้ไปทางแหล่งอาหารโดย ส่วนบางชนิดองศา waggle run กับแนวดิ่งคือองศาของแหล่งอาหารเทียบกับดวงอาทิตย์ เป็นต้น
6. ผึ้งมีการหยุดพักเที่ยง
   – การค้นพบนี้เกิดขึ้นครั้งแรกที่ไทยจากงานวิจัยของศูนย์วิจัยผึ้งพื้นเมืองและแมลงผสมเกสร (Bee-Park) ซึ่ง รศ.ดร. อรวรรณ ดวงภักดี และทีมวิจัย พบว่า ช่วงเที่ยง ๆ ผึ้งมีการเต้นน้อยลงอย่างชัดเจน
   – สมมติฐานแรกคือเรื่องอุณหภูมิ แต่จากการวัดปรากฏว่า เวลาเที่ยงไม่ใช่ช่วงเวลาที่ร้อนที่สุดของวัน สมมติฐานนี้จึงตกไป และในที่สุดก็พบว่า การพักเที่ยงของผึ้งมาจากการที่พวกมันอาศัยดวงอาทิตย์เป็นตำแหน่งอ้างอิงในการบอกทิศทาง ซึ่งช่วงเที่ยงดวงอาทิตย์อยู่เหนือศีรษะพอดี จึงใช้บอกทิศได้ไม่แม่นยำ เหล่าผึ้งจึงพักผ่อนในช่วงนั้น
7. นอกจากการเต้นแล้ว ผึ้งยังใช้กลิ่นในการสื่อสารกันด้วย ไม่ว่าจะเป็นกลิ่นดอกไม้ที่ติดตัวกลับมา หรือกลิ่นฟีโรโมน โดยเฉพาะผึ้งนางพญาที่ผลิตฟีโรโมนพิเศษที่เรียกว่า ‘queen signal’ ซึ่งมีบทบาทในการควบคุมรัง ทำให้งานต่าง ๆ ในรังดำเนินไปอย่างราบรื่น ควบคุมลำดับชั้นทางสังคม กดการเจริญพันธุ์ของผึ้งงานตัวเมีย เพื่อให้นางพญาครองสิทธิ์ในการสืบพันธุ์แต่เพียงผู้เดียว เป็นต้น

อ้างอิง
https://doi.org/10.31783/elsr.2020.624453
What Humans Can Learn From The Language Of Honeybees (noemamag.com)
https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0002365
Chemical Communication in the Honey Bee Society – Neurobiology of Chemical Communication – NCBI Bookshelf (nih.gov)
หนังสือ Incredible Journeys โดย David Barrie
รศ.ดร.อรวรรณ ดวงภักดี ผู้ใช้ผึ้งพื้นเมืองลดความเหลื่อมล้ำ ทำให้เกษตรกรเลิกใช้ยาเคมี (readthecloud.co)

The post ไขปริศนาภาษาผึ้ง appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

แม้ผึ้งจะเป็นแมลงที่ตัวเล็กนิดเดียว แต่บทบาทของพวกมันยิ่งใหญ่มาก
ลองจินตนาการว่า ถ้าธานอสดีดนิ้วให้ผึ้งทั้งหมดหายไปในวันนี้ โลกของเราในวันพรุ่งนี้ก็จะมีหน้าตาไม่เหมือนเดิม

เริ่มตั้งแต่ดอกไม้มากมายไม่ได้รับการผสมเกสร กลีบดอกค่อย ๆ เหี่ยวเฉาลงโดยไม่ติดผล ไม่มีเมล็ดเพื่อขยายพันธุ์สู่รุ่นถัดไป หากเป็นในป่า ก็จะส่งผลกระทบไปถึงสัตว์กินผลไม้ที่จะไม่มีอาหารกินและทยอยล้มตาย ไม่ว่าจะเป็นนกเงือก ชะนี ลิง และอื่น ๆ อีกมากมาย ตามมาด้วยสัตว์ผู้ล่าที่จะไม่มีอาหาร เรียกได้ว่ากระทบไปทั้งห่วงโซ่ จากนั้น ผืนป่าก็จะค่อย ๆ เสื่อมโทรมลงเพราะไม่มีเมล็ดพืชรุ่นใหม่เติบโตเป็นต้นกล้า ที่เติบโตได้สายพันธุ์ก็อ่อนแอ ผืนป่าในวันนี้คือผืนป่าที่รอวันตาย

หากมาดูในเมือง โซนผักผลไม้ในซูเปอร์มาร์เก็ตจะมีหน้าตาเปลี่ยนไป พืชผักผลไม้ที่เราคุ้นเคยจะหายไปราวหนึ่งในสาม นับตั้งแต่แอปเปิล มะม่วง แตงโม ฟักทอง มะเขือเทศ สตรอว์เบอร์รี ฯลฯ เพราะดอกของพืชเหล่านี้ไม่ได้รับการผสมเกสรจึงไม่ติดผล ร้านกาแฟต่าง ๆ ทยอยปิดตัวเพราะเมล็ดกาแฟขาดแคลนกว่าครึ่ง หรือถ้าจะมี ราคาก็จะแพงลิ่ว เพราะเกษตรกรต้องผสมเกสรด้วยมือ ซึ่งเปลืองทั้งเวลาและแรงงาน ตามมาด้วยต้นทุนที่สูงขึ้น ขณะที่ประสิทธิภาพก็ไม่เทียบเท่าผึ้ง

ลมผสมเกสรแทนได้ไหม ?
แม้ว่าลมจะช่วยผสมเกสรได้ แต่ก็เป็นแค่ส่วนน้อย เพราะโอกาสที่เกสรตัวผู้ของพืชชนิดหนึ่งจะถูกลมพัดไปตกลงบนเกสรตัวเมียของพืชชนิดเดียวกันนั้นน้อยมาก พืชที่อาศัยลมผสมเกสรเป็นหลักจึงต้องผลิตเกสรตัวผู้ในปริมาณมหาศาลเพื่อให้มีโอกาสมากพอที่จะมีเกสรบางส่วนที่โชคดี ในขณะที่พืชอีกกว่า 80% ของสปีชีส์พืชดอกบนโลกนี้ล้วนวิวัฒนาการมาเพื่ออาศัยสัตว์เป็นแม่สื่อในการผสมเกสร ดอกไม้เหล่านี้จึงไม่จำเป็นต้องผลิตเกสรมากเท่า ดังนั้น หากแมลงที่วิวัฒนาการมาคู่กันหายไป ดอกไม้เหล่านี้ก็จะประสบปัญหา

ผสมเกสรในตัวเองล่ะ ?
แม้ดอกไม้หลายชนิดจะมีสองเพศในดอกเดียวกัน แต่ส่วนใหญ่แล้วก็มักมีกลไกป้องกันการผสมเกสรในตัวเอง เช่น เกสรแต่ละเพศเจริญเต็มที่คนละช่วงเวลา ทั้งนี้ก็เพื่อป้องกันการผสมเลือดชิด (inbreeding) ที่ทำให้รุ่นลูกมีความเสี่ยงมากขึ้น ในขณะที่การผสมข้ามดอกเป็นการเพิ่มความหลากหลายทางพันธุกรรม ซึ่งเพิ่มโอกาสอยู่รอดและมีโอกาสที่จะมีความต้านทานโรคดีกว่า ยิ่งในยุคโลกร้อนและเกิดภัยพิบัติรุนแรง การที่พืชมีความหลากหลายทางพันธุกรรมสูงกว่า จะมีโอกาสอยู่รอดได้มากกว่ามาก

ผีเสื้อ นก ค้างคาว มด แมลงวัน ทำหน้าที่แทนได้ไหม ?
จริงอยู่ที่ต่อให้ผึ้งหายไป โลกเราก็ยังมีแมลงผสมเกสรอื่น ๆ เช่น ผีเสื้อ นก ค้างคาว แมลงวัน ยุงตัวผู้ ฯลฯ แต่หากเทียบสเกลกันแล้ว ผึ้งถือเป็นนักผสมเกสรที่มีบทบาทมากกว่าสัตว์อื่น ๆ อย่างเทียบกันไม่ติด

เหตุผลแรกก็คือ จำนวนประชากรผึ้งที่มีอยู่มหาศาล แค่ผึ้งหลวงรังใหญ่ ๆ หนึ่งรัง ก็อาจมีสมาชิกได้ถึง 60,000 ตัว ในขณะที่ผีเสื้อในบริเวณนั้นอาจมีแค่หลักสิบหรือหลักร้อย

เหตุผลที่สองก็คือ ผีเสื้อ นก หรือแมลงตอมดอกไม้อื่น ๆ เข้าหาดอกไม้เพียงเพื่อกินน้ำหวานแล้วได้เกสรติดตัวเป็นของแถม แต่ผึ้งจงใจเก็บเกสร โดยหลายชนิดมีกระเปาะพิเศษที่ขาหรือท้องเพื่อเก็บเกสรโดยเฉพาะ ทำให้ในการเข้าหาดอกไม้แต่ละครั้ง ผึ้งนำพาเกสรติดตัวได้มากกว่า การผสมเกสรจึงมีประสิทธิภาพกว่า

เหตุผลที่สามคือ ดอกไม้บางชนิดวิวัฒนาการมาคู่กับนักผสมเกสรบางชนิดเท่านั้น และนักผสมเกสรบางชนิดก็เข้าหาดอกไม้เฉพาะชนิด เช่น ค้างคาวผสมเกสรดอกไม้ที่บานกลางคืน แมลงวันชอบเข้าหาดอกไม้ที่มีกลิ่นเหม็น เช่น กระโถนฤาษี หรือดอกไม้บางกลุ่ม เกสรซ่อนอยู่ในกระเปาะที่มีรูเปิดแค่เล็ก ๆ ที่ต้องอาศัยการผสมเกสรแบบพิเศษที่เรียกว่า การผสมเกสรแบบเขย่า (buzz pollination) ที่มีผึ้งบางชนิดเท่านั้นที่ทำได้

ดังนั้น หากผึ้งหายไป นักผสมเกสรที่เหลืออยู่ก็อาจทำหน้าที่ทดแทนไม่ได้ทั้งหมด

ข้อยืนยันจากงานวิจัย
มีงานวิจัยมากมายที่ยืนยันถึงประสิทธิภาพในการผสมเกสรของผึ้ง เช่น งานวิจัยของ รศ. ดร. อรวรรณ ดวงภักดี และคณะ ในปี 2021 ซึ่งศึกษาการผสมเกสรของมะเขือเทศราชินีพบว่า โรงเรือนที่มีชันโรงติดผลที่ 82% เมื่อเทียบกับโรงเรือนที่ไม่มีชันโรงแต่ใช้มือผสมเกสรที่ติดผลแค่ 78% ขณะที่โรงเรือนที่ไม่มีชันโรงและปล่อยให้ลมทำหน้าที่ ติดผลแค่ 17% อีกทั้งเมื่อดูคุณภาพผลผลิต โรงเรือนที่มีชันโรงก็ให้ผลผลิตดีกว่า เช่นเดียวกับการทดลองที่ใช้ผึ้งโพรงผสมเกสรเสาวรสสีม่วง ซึ่งพบว่าช่วยให้ติดผล 100% อีกทั้งน้ำหนักผล ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางผล น้ำหนักเนื้อ จำนวนเมล็ดก็ดีกว่าเมื่อเทียบกับกลุ่มที่ไม่มีผึ้ง

ผึ้งไม่ใช่แค่ผสมเกสร แต่ยังช่วยฟื้นฟูป่า
ในวันที่มนุษย์ทำให้ผืนป่าถูกตัดขาดและกระจายเป็นหย่อม ๆ ทำให้ความหลากหลายทางพันธุกรรมของพืชในป่าหย่อมนั้นลดลง ซึ่งส่งผลถึงความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าแห่งนั้นในอนาคต แต่ผึ้งบางชนิด เช่น ผึ้งหลวง สามารถบินหากินได้ไกลหลายสิบกิโลเมตรต่อวัน ทำให้พวกมันสามารถนำพาเกสรจากป่าหย่อมหนึ่งไปสู่ป่าอีกหย่อม เพิ่มความหลากหลายทางพันธุกรรมให้พืช ซึ่งเท่ากับเพิ่มความอุดมสมบูรณ์และโอกาสรอดของกล้าไม้รุ่นถัดไป

อ้างอิง : 2564-ความหลากหลายของพืชอาหารผึ้ง-อรวรรณ.pdf (kmutt.ac.th)
https://www.museumoftheearth.org/bees/diversity

The post ทำไมผึ้งจึงเป็นนักผสมเกสรที่สำคัญ appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

ลูกค้าหลายๆ ท่านที่เคยมาเยี่ยมชม พักผ่อนหย่อนใจที่โครงการเราน่าจะเคยเห็นกล่องไม้สี่เหลี่ยมวางตามจุดต่างๆ บางท่านพอเดาออกว่าเป็นรังผึ้ง แต่น้อยท่านที่จะฟันธงฉับทันทีว่าเป็น “ชันโรง” เพราะจากประสบการณ์หลายต่อหลายคน เจ้าชันโรงมักจะมาป่วนตามเสาไม้ คอมเพรสเซอร์แอร์ ขอบยางประตูรถ (ประสบการณ์เราเอง ฮ่าๆๆ) จึงไม่ค่อยมีใครรู้ว่า “ชันโรง” นั้นจิ๋วแต่แจ๋วแค่ไหน

“ชันโรง” อยู่ในตระกูลผึ้งนี่แหละครับ แต่ไม่มีเหล็กใน จึงป้องกันตัวด้วยการกัด คันๆ แสบๆ มีขนาดตัวเล็กกว่าผึ้งทั่วไปมาก และLifestyleไม่ได้เหมือนผึ้งทั่วไปอีกด้วยนะ

อย่างแรกคือระยะหากินของเจ้าชันโรงที่ไม่ได้ไกลเหมือนผึ้งชนิดอื่น รัศมีจากรังไม่เกิน 200-300 เมตร ผิดกับผึ้งชนิดอื่นๆ ที่หากินรัศมีจากรังได้ถึง 3 กิโลเมตรขึ้นไป ที่ได้ชื่อว่า “ชันโรง” เพราะมันสร้างโรง(รัง) จากชัน(ยางไม้)นั่นเองคนสมัยก่อนมักนิยมนำชันมาอุดรอยต่อเรือ หรือภาชนะของใช้ต่างๆ

“ชันโรง” มีนิสัยชอบเก็บเกสรมากกว่าน้ำหวานดอกไม้เป็นอย่างมาก แถมยังไม่เลือกที่รัก มักที่ชังอีกด้วย ตอมดอกไหนก็ได้ ตอมซ้ำกับสัตว์ชนิดอื่นก็ไม่มีปัญหา ชันโรงจึงสามารถช่วยผสมเกสรดอกไม้ และแพร่กระจายเกสรดอกไม้ได้ดีมากกว่าผึ้งชนิดอื่นๆ

คุณภาพและคุณลักษณะน้ำผึ้งมีความเป็นเอกลักษณ์สูง ด้วยความที่นิสัยเขาสามารถตอมดอกไม้เดิมๆ ซ้ำๆ ได้ รสชาติของน้ำผึ้งจึงขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมที่เขาไปเก็บเกสรน้ำหวานมาเป็นอย่างมาก จึงอย่าได้แปลกใจหากคุณได้มีโอกาสชิมน้ำผึ้งชันโรงแล้วเจอรสชาติเปรี้ยวที่ค่อนข้างชัด เราเคยได้น้ำผึ้งชันโรงที่เลี้ยงในสวนมะขาม รสชาติเปรี้ยวนำหวานมาแต่ไกล จี๊ดๆ เข็ดฟันเบาๆ ด้วยนะ แต่ที่สำคัญไปกว่านั้นคือคุณประโยชน์ของน้ำผึ้งชันโรงนั้นมหาศาลมาก มี Antioxidant (สารต้านอนุมูลอิสระ) ลดการทำลายและช่วยการชะลอความเสื่อมของเซลล์ ลดโอกาสการเป็นโรคมะเร็ง สามารถรักษาโรคผิวหนัง ป้องกันแบคทีเรีย เชื้อรา และซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ อีกทั้งวิตามินนานาชนิด

“ชันโรง” ยังเป็นผึ้งค่อนข้างรักรังตัวเอง เน้นอยู่รังเดิมเป็นหลัก ไม่ย้ายรังหนีไปไหน ทำให้ผู้ที่เลี้ยงชันโรงสามารถจัดการได้ง่าย ยิ่งมีสภาพแวดล้อมของรังที่ดี ก็จะได้ผลผลิตน้ำผึ้งดี และมีปริมาณเพิ่มขึ้นด้วย

หากคุณมีข้อสงสัยเพิ่มเติม สามารถทักสอบถามเราได้ทันทีครับ หรือทักเข้ามาทาง Line – @somdul

แล้วมาสร้างความสมดุลไปด้วยกันนะครับ

The post รู้จัก “ชันโรง” ผึ้งจิ๋ว ไม่มีเหล็กใน สุดยอดนักผสมเกสร appeared first on Somdul Bee Sanctuary.