กลุ่มผึ้งให้น้ำหวาน  (honey bee)

• ผึ้งหลวง (giant honey bee; Apis dorsata) : เป็นผึ้งขนาดใหญ่ มีความดุร้ายและหวงรังถิ่น มักทำรังในที่สูง เช่น บนต้นไม้ บนหน้าผา หรือบนตึกสูง ขนาดรังอาจกว้างได้ถึง 2 เมตร มีพฤติกรรมรวมกลุ่มสร้างรังในบริเวณเดียวกัน ต้นไม้บางต้นอาจมีผึ้งหลวงมากถึง 300 รัง หนึ่งในต้นไม้สุดโปรดของผึ้งหลวงคือ ‘ต้นผึ้ง’ หรือ ‘ต้นรวงผึ้ง’ (Ficus albipila) ซึ่งมีขนาดสูงใหญ่และแตกกิ่งก้านสาขามาก
  – ความสามารถพิเศษของผึ้งหลวงคืออพยพได้ไกลหลายร้อยกิโลเมตร โดยมักกลับมาทำรังบนต้นไม้เดิมในทุกปี
  – ในเดือนเมษายน 2567 มีรายงานแรกที่พบว่า ผึ้งหลวงหิมาลัยอพยพมาไกลถึงดอยผ้าห่มปก จ.เชียงใหม่

• ผึ้งหลวงหิมาลัย (Himalayan Giant Honey Bee; Apis laboriosa) : จากเดิมที่ข้อมูลการกระจายพันธุ์พบเฉพาะแถบเทือกเขาหิมาลัยในเนปาลและอินเดีย ล่าสุดใน พ.ศ. 2567 มีการค้นพบที่ประเทศไทยเป็นครั้งแรกที่ดอยผ้าห่มปก จ.เชียงใหม่ โดยทำรังบริเวณหน้าผาสูง จุดเด่นสำคัญอย่างหนึ่งของน้ำผึ้งชนิดนี้คือมีฤทธิ์ต่อจิตประสาท ทำให้เกิดอาการมึนเมาจนได้ฉายาว่า Mad Honey เนื่องจากพืชอาหารคือดอกกุหลาบพันปี ซึ่งมีสาร Grayanotoxin 

• ผึ้งโพรง (Asian honey bee; Apis cerana) : มีขนาดเล็กกว่าผึ้งหลวง ทำรังในโพรงตามชื่อ อาจเป็นโพรงในต้นไม้ ซอกหิน มุมตึก หรือในกล่องเลี้ยง มีนิสัยอพยพย้ายรังไปตามแหล่งอาหาร

• ผึ้งมิ้ม (red dwarf-honey bee; Apis florea) : มีขนาดเล็กกว่าผึ้งหลวงและผึ้งโพรง ทำรังเล็ก ๆ บนกิ่งไม้ที่ไม่สูงมากนักตามที่โล่ง พบได้ในเมือง โดยผึ้งที่มักมาตอมร้านน้ำหวานหรือร้านขนมมักเป็นผึ้งชนิดนี้ จุดสังเกตคือปล้องบนสุดของส่วนท้องมีสีเหลืองส้มชัดเจน เป็นผึ้งที่ปรับตัวเก่งที่สุด
• ผึ้งม้าน (ผึ้งมิ้มเล็ก, ผึ้งมิ้มดำ) (black dwarf-honey bee; Apis andreniformis) เป็นญาติใกล้ชิดกับผึ้งมิ้ม ไม่ค่อยพบในเมือง มักทำรังบนกิ่งไม้ในบริเวณที่รกทึบกว่าผึ้งมิ้ม ปล้องบนสุดของส่วนท้องมีสีดำหรือน้ำตาลเข้ม

• ชันโรง (stingless bee) : เป็นผึ้งจิ๋วที่ไม่มีเหล็กใน ทั่วโลกมีกว่า 600 สปีชีส์ ประเทศไทยมีประมาณ 34 สปีชีส์ ทำรังในโพรง มักมีปากทางเข้าโพรงเป็นทรงกรวย จุดเด่นคือมีการเก็บยางไม้มาใช้ในโครงสร้างรัง โดยเมื่อยางไม้รวมกับไขผึ้ง จะได้สิ่งที่เรียกว่า ‘ชัน’ (propolis) ซึ่งมีสรรพคุณทางยาสูงมาก น้ำผึ้งชันโรงมีรสค่อนข้างเปรี้ยวและมีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพสูง ชันโรงมีบทบาทสำคัญมากในการผสมเกสร โดยเฉพาะชันโรงกลุ่มตัวเล็กในสกุล Tetragonula เนื่องจากตอมดอกไม้ได้หลายชนิด และเก็บเกสรมากกว่าน้ำหวาน ในทางอนุกรมวิธาน ชันโรงจัดอยู่ในวงศ์ Apidae เช่นเดียวกับผึ้งหลวง ผึ้งโพรง ผึ้งมิ้ม ผึ้งม้าน แต่อยู่ในกลุ่มย่อยที่เรียกว่า tribe: Meliponini 

กลุ่มผึ้งเดี่ยว (solitary bee)

• ผึ้งแถบฟ้า, ผึ้งขุดหลุม (blue banded bee / digger bee ; Amegilla spp.) : ผึ้งหลายชนิดในสกุลนี้มีปล้องท้องเป็นแถบสีฟ้าสดสลับดำ ขุดสร้างรังในพื้นดิน พบได้ทุกภาคของประเทศไทย สามารถผสมเกสรแบบเขย่า (buzz pollination)
• ผึ้งหยาดอำพันภูจอง (Phujong resin bee; Anthidiellum phujongensis) : เป็นผึ้งชนิดใหม่ของโลกที่เพิ่งค้นพบเมื่อปี 2565 พบที่เดียวในโลกที่อุทยานแห่งชาติภูจองนายอย จ.อุบลราชธานี ทำรังบริเวณหน้าผาดิน อยู่ในกลุ่มผึ้งยางไม้ (resin bee) ซึ่งมีพฤติกรรมเก็บยางไม้มาสร้างปากทางเข้ารัง มีแถบสีเหลืองเหลือบสะท้อนแสงสวยงามจนเป็นที่มาของชื่อ
• ผึ้งบุษราคัมภูจอง (Topaz cuckoo bee; Stelis flavofuscinular) : เป็นผึ้งเฉพาะถิ่นของอุทยานแห่งชาติภูจองนายอยเช่นกัน แต่ความพิเศษคือเป็นกลุ่มผึ้งปรสิตหรือผึ้งคัคคู ซึ่งไม่ทำรังเอง แต่จะไปวางไข่ในรังของผึ้งหยาดอำพันภูจอง

• แมลงภู่ (carpenter bee; Xylocopa spp.) : ตัวใหญ่ มีสีเหลือบสะท้อนแสงสวยงาม มีขากรรไกรที่แข็งแรงมาก สามารถเจาะเนื้อไม้เพื่อเข้าไปทำรังวางไข่ จนเป็นที่มาของชื่อภาษาอังกฤษว่าผึ้งช่างไม้  
• ผึ้งช่างไม้จิ๋ว (small carpenter bee; Ceratina spp.) : มีขนาดเล็กกว่าแมลงภู่ มีสีเหลือบสะท้อนแสงเช่นกัน สร้างรังในไม้เนื้ออ่อนที่ตายแล้ว 
• ผึ้งกัดใบ (leafcutter bee; Megachile spp.) : พฤติกรรมเด่นของผึ้งกลุ่มนี้คือจะใช้ปากกัดใบไม้ให้เป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วนำกลับใส่รังที่อยู่ตามซอกหลืบ

กลุ่มผึ้งหึ่ง (bumblebee)

ผึ้งกลุ่มนี้อยู่ในสกุล Bombus ทั่วโลกมีกว่า 250 สปีชีส์ ส่วนในประเทศไทยพบเฉพาะแถบภูเขาสูงในภาคเหนือ ลักษณะทั่วไปของผึ้งหึ่งจะคล้ายแมลงภู่ นั่นคือตัวใหญ่ อ้วนป้อม แต่จุดแตกต่างคือผึ้งหึ่งจะมีขนฟู ๆ บริเวณท้อง และมีการอยู่รวมกันเป็นสังคม ทำรังใต้ดินหรือใกล้ ๆ ผิวดิน มีการผลิตน้ำผึ้ง แต่ผลิตในปริมาณน้อยเมื่อเทียบกับกลุ่ม honey bee เหล็กในของผึ้งหึ่งมีจุดเด่นคือไม่มีเงี่ยง ทำให้สามารถต่อยได้ซ้ำ ๆ โดยไม่ต้องปล่อยเหล็กในออกมา อย่างไรก็ตาม ผึ้งหึ่งเป็นผึ้งรักสงบ ไม่ค่อยต่อยใคร ยกเว้นหากถูกรบกวนจริง ๆ ความสำคัญของผึ้งกลุ่มนี้คือการผสมเกสรแบบเขย่า ที่มีความสำคัญต่อการผสมเกสรของพืชบางชนิด 

อ้างอิง
http://www.cubeelab.online/database.php?keyword=showall
https://www.britannica.com/
inaturalist.org

The post ผึ้งไทยที่น่ารู้จัก appeared first on Somdul Bee Sanctuary.

Credit: ​​Photo by Andrey Larionov on Unsplash

ผึ้งพันธุ์ยุโรป (European honey bee, Apis mellifera) 

ข้อดี 

1. ให้ผลผลิตน้ำผึ้งสูง 
2. ไม่ค่อยดุร้าย (เนื่องจากมีการคัดเลือกสายพันธุ์)
3. เลี้ยงและอาศัยอยู่ในกล่องได้
4. หากต้องการเลี้ยงในระดับอุตสาหกรรม ผึ้งพันธุ์จัดการได้ง่ายกว่า เช่น ยกกล่องรังผึ้งขึ้นรถเพื่อตระเวนไปตามสวนผลไม้หรือแหล่งอาหารได้ หรือให้น้ำตาลทราย/น้ำเชื่อมเป็นอาหารทดแทนยามที่ดอกไม้มีน้อยได้

ข้อเสีย

1. ไม่ทนร้อน ไม่ทนโรค รับมือกับศัตรูตามธรรมชาติไม่ค่อยดีนัก เช่น ไม่รู้วิธีรับมือกับตัวต่อหรือนกจาบคา (บางครั้งถูกกินจนหมดรังก็มี) 
2. ต้องเลี้ยงในลักษณะฟาร์มและดูแลแบบเต็มเวลา 
3. ต้นทุนสูง เช่น ต้องใช้ยาฆ่าไร ต้องพาขึ้นรถตระเวนไปตามแหล่งอาหาร และค่าพันธุ์ผึ้ง

เลือกกิน รู้จักและเข้าหาดอกไม้แค่ไม่กี่ชนิด

ผึ้งพื้นเมือง

ข้อดี

1. ทนร้อน ทนโรคดีกว่า รู้จักวิธีรับมือศัตรูตามธรรมชาติ เช่น เมื่อเจอตัวต่อ จะมีวิธีสู้โดยเรียกเพื่อนมารุมตัวต่อให้อยู่ใจกลาง พร้อมเขย่ากล้ามเนื้อหน้าอกให้ตัวต่อถูกอบตาย ซึ่งเรียกว่า Heat Balling ซึ่งผึ้งพันธุ์ยุโรปไม่รู้จักวิธีนี้
2. ต้นทุนต่ำ เช่น ไม่มีค่าพันธุ์ผึ้ง ไม่ต้องใช้ยาฆ่าไร ไม่ต้องย้ายตามแหล่งอาหาร 
3. ไม่ต้องมีพื้นที่มากก็สามารถเลี้ยงได้ (small Beekeeping)
4. เลี้ยงเป็นงานอดิเรกได้ ต้องการเวลาจากผู้เลี้ยงน้อยเดือนละไม่เกิน 2 ครั้ง ครั้งละ 5 นาที หรือถ้าต้องแยกขยายรังก็ไม่เกินครึ่งชั่วโมงต่อรัง ปีละไม่เกิน 2-3 ครั้ง 
5. ได้ราคาน้ำผึ้งสูงกว่า คืนทุนไวกว่า 
6. ได้น้ำผึ้งที่มีคุณค่าทางอาหารมากกว่า เนื่องจากผึ้งพื้นเมืองรู้จักและตอมดอกไม้ที่หลากหลายกว่า และมีเอนไซม์ที่เป็นเอกลักษณ์ในผึ้งแต่ละชนิด

ข้อเสีย

1. ไม่เหมาะกับการเลี้ยงในปริมาณมาก เนื่องจากผึ้งพื้นเมืองมักไม่ยอมกินน้ำตาลทราย/น้ำเชื่อมที่ให้ และจะเครียดเมื่อพาขึ้นรถเคลื่อนย้าย ดังนั้น ปริมาณที่เลี้ยงได้จึงขึ้นอยู่กับสภาพพื้นที่ (แต่ถ้าพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์มากๆ ก็อาจเลี้ยงในปริมาณมากได้) 
2. ให้ปริมาณผลผลิตน้ำผึ้งต่ำกว่าผึ้งพันธุ์

ผึ้งพื้นเมืองบางชนิดเลี้ยงในกล่องไม่ได้ เช่น ผึ้งหลวง ผึ้งมิ้ม และบางชนิดที่มีนิสัยดุร้าย เช่น ผึ้งหลวง ซึ่งผู้เลี้ยงจำเป็นต้องมีประสบการณ์สูง

The post เลี้ยงผึ้งพื้นเมือง VS เลี้ยงผึ้งพันธุ์ … ข้อดีข้อเสียต่างกันยังไง appeared first on Somdul Bee Sanctuary.